رایا دلار و طلا
میانگین قیمت خرید دلار و طلا را با کارمزد چگونه حساب کنیم؟
میانگین سادهٔ قیمت‌ها همیشه بهای واقعی موجودی شما را نشان نمی‌دهد. با دو مثال فرضی، میانگین موزون متحرک، سود فروش و ارزش برآوردی باقی‌مانده را جدا حساب می‌کنیم.
تیم رایا · · ۶ دقیقه مطالعه
اول مقدار، بعد قیمت
اگر در دو نوبت دلار خریده‌اید، جمع دو قیمت و تقسیم آن بر دو فقط وقتی نتیجهٔ مناسبی می‌دهد که مقدار خریدها یکسان باشد و هزینهٔ دیگری وجود نداشته باشد. وقتی مقدارها متفاوت‌اند، هر خرید باید به اندازهٔ سهمش در موجودی اثر بگذارد. در این راهنما همهٔ نرخ‌ها و مبلغ‌ها فرضی‌اند؛ هدف یادگرفتن روش ثبت است، نه پیشنهاد معامله یا بیان قیمت امروز بازار. واحد مثال‌ها تومان است، مگر صریحاً ریال نوشته شده باشد.
برای شروع یک برگه با این ستون‌ها بسازید: تاریخ، نوع دارایی، مقدار خرید، قیمت واقعی هر واحد، کارمزد خرید، مقدار فروش و دریافتی خالص. دلار و گرم طلای ۱۸ عیار را در دو دفتر جدا بنویسید. مقدار دلار را نمی‌توان با گرم طلا جمع کرد؛ حتی اگر قیمت ریالی هر دو معلوم باشد. جمع ارزش ریالی با جمع مقدار فیزیکی فرق دارد. این تفکیک کوچک جلوی یکی از خطاهای رایج در مرور دارایی‌های شخصی را می‌گیرد.
فرمول میانگین موزون متحرک
پس از هر خرید، بهای موجودی تازه برابر بهای باقی‌ماندهٔ قبلی به‌اضافهٔ مبلغ خرید و کارمزد خرید است. مقدار تازه هم از جمع مقدار قبلی و خرید جدید به دست می‌آید. تقسیم این بها بر مقدار تازه، میانگین بهای هر واحد را نشان می‌دهد. منظور از «متحرک» این است که بعد از هر خرید دوباره محاسبه می‌شود؛ قرار نیست همهٔ خریدهای تاریخی، از جمله بخش‌هایی که قبلاً فروخته‌اید، دوباره به موجودی فعلی تحمیل شوند.
در مثال فرضی دلار، خرید اول ۱۰۰ دلار با قیمت ۶۰٬۰۰۰ تومان و کارمزد ۱۰۰٬۰۰۰ تومان است؛ بهای آن ۶٬۱۰۰٬۰۰۰ تومان می‌شود. خرید دوم ۲۰۰ دلار با قیمت ۷۵٬۰۰۰ تومان و کارمزد ۲۰۰٬۰۰۰ تومان، ۱۵٬۲۰۰٬۰۰۰ تومان بها دارد. اکنون ۳۰۰ دلار با بهای کل ۲۱٬۳۰۰٬۰۰۰ تومان دارید؛ میانگین هر دلار ۷۱٬۰۰۰ تومان است. میانگین سادهٔ دو قیمت، ۶۷٬۵۰۰ تومان، سهم بیشتر خرید دوم و کارمزدها را نادیده می‌گیرد و برای این موجودی مناسب نیست.
فروش جزئی و سود واقعی
فرض کنید از همین موجودی، ۱۲۰ دلار را هر دلار ۸۰٬۰۰۰ تومان می‌فروشید و ۶۰٬۰۰۰ تومان کارمزد فروش می‌پردازید. مبلغ ناخالص ۹٬۶۰۰٬۰۰۰ و دریافتی خالص ۹٬۵۴۰٬۰۰۰ تومان است. سهم بهای مقدار فروخته‌شده از رابطهٔ بهای قبل از فروش ضرب‌در مقدار فروش تقسیم بر مقدار موجودی محاسبه می‌شود: ۲۱٬۳۰۰٬۰۰۰ × ۱۲۰ ÷ ۳۰۰، یعنی ۸٬۵۲۰٬۰۰۰ تومان. اختلاف دریافتی خالص و این بها، سود تحقق‌یافتهٔ ۱٬۰۲۰٬۰۰۰ تومان است.
پس از این فروش، ۱۸۰ دلار و ۱۲٬۷۸۰٬۰۰۰ تومان بهای باقی‌مانده دارید. کل ۹٬۵۴۰٬۰۰۰ تومان واریزی بانک سود نیست؛ بخش عمدهٔ آن بازگشت بهای دارایی است. اگر گردش فروش را یک درآمد معمولی ثبت کنید، گزارش ماهانهٔ خرج‌ودرآمد با نتیجهٔ سرمایه‌گذاری مخلوط می‌شود. برای فهم این تفاوت، راهنمای سود فروش و رشد ارزش را بخوانید؛ آن راهنما روی تفاوت ماهیت این دو عدد تمرکز دارد، نه زمان مناسب معامله.
ارزش باقی‌مانده فقط برآورد است
اگر نرخ مرجع فرضی هر دلار ۸۲٬۰۰۰ تومان باشد، ارزش برآوردی ۱۸۰ دلار، ۱۴٬۷۶۰٬۰۰۰ تومان می‌شود. پس رشد ارزش نسبت به بهای باقی‌مانده ۱٬۹۸۰٬۰۰۰ تومان است. این عدد تحقق‌نیافته است و جدا از سود فروش قبلی قرار می‌گیرد. نرخ مرجع ممکن است کهنه باشد، فاصلهٔ خریدوفروش وجود داشته باشد و کارمزد فروش آینده هنوز معلوم نباشد. بنابراین ارزش برآوردی وعدهٔ مبلغی نیست که با فروش حتماً دریافت خواهید کرد.
مثال مستقل برای گرم طلای ۱۸ عیار
دو گرم طلای ۱۸ عیار با قیمت فرضی هر گرم ۴٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان و کارمزد ۲۰٬۰۰۰ تومان، بهای ۸٬۰۲۰٬۰۰۰ تومان دارد. خرید یک گرم دیگر با قیمت ۴٬۶۰۰٬۰۰۰ تومان و کارمزد ۱۰٬۰۰۰ تومان، ۴٬۶۱۰٬۰۰۰ تومان بها اضافه می‌کند. موجودی سه گرم و بهای کل ۱۲٬۶۳۰٬۰۰۰ تومان است؛ میانگین هر گرم ۴٬۲۱۰٬۰۰۰ تومان می‌شود. این مثال ثبت شخصی یک دارایی تعریف‌شده است؛ اجرت، مالیات یا قواعد قیمت‌گذاری انواع مصنوعات را به‌طور خودکار مدل نمی‌کند.
فروش فرضی ۰٫۷۵ گرم با قیمت هر گرم ۴٬۸۰۰٬۰۰۰ تومان، مبلغ ناخالص ۳٬۶۰۰٬۰۰۰ تومان دارد. با کارمزد فروش ۳۰٬۰۰۰ تومان، خالص دریافتی ۳٬۵۷۰٬۰۰۰ تومان است. بهای تخصیص‌یافته ۳٬۱۵۷٬۵۰۰ و سود فروش ۴۱۲٬۵۰۰ تومان می‌شود. مقدار باقی‌مانده ۲٫۲۵ گرم و بهای آن ۹٬۴۷۲٬۵۰۰ تومان است. با نرخ مرجع فرضی ۴٬۹۰۰٬۰۰۰ تومان، ارزش برآوردی ۱۱٬۰۲۵٬۰۰۰ و سود تحقق‌نیافته ۱٬۵۵۲٬۵۰۰ تومان خواهد بود؛ هیچ‌کدام پیش‌بینی بازار نیستند.
دقت و بهای نامعلوم در رایا
رایا مقدار دلار را تا دو رقم اعشار و گرم طلا را تا سه رقم اعشار می‌پذیرد. مبلغ در پایگاه داده ریال صحیح است؛ جمع معامله به نزدیک‌ترین ریال و نیم‌ریال رو به بالا گرد می‌شود. برای مثال صرفاً فنی، ۰٫۰۱ دلار با قیمت فرضی ۱٬۲۵۰ ریال، حاصل ۱۲٫۵ ریال دارد که ۱۳ ریال ثبت می‌شود. در فروش کامل، تمام بهای باقی‌مانده مصرف می‌شود تا اثر گردکردن، بهای سرگردان برای موجودی صفر نسازد.
اگر موجودی قبلی را دارید اما بهای تاریخی آن را نمی‌دانید، سود را نامعلوم نگه دارید. رایا برای موجودی قبلی امکان بهای نامعلوم دارد؛ اضافه‌کردن خرید معلوم به موجودی با بهای نامعلوم، خودبه‌خود گذشته را معلوم نمی‌کند. نمایش یک عدد صفر می‌تواند گمراه‌کننده باشد، چون «اطلاعات کافی نداریم» با «سودی وجود ندارد» یکی نیست. پیش از مقایسه با حساب دستی، مقدار، ترتیب عملیات، واحد، کارمزد و معلوم‌بودن بها را بررسی کنید، نه فقط نرخ روی تابلو.
یک مسیر عملی برای ثبت
در رایا خرید را از مسیر دلار و طلا با حساب مبدأ و فروش را با حساب مقصد ثبت کنید؛ موجودی قبلی مسیر جدا دارد و بانک را تغییر نمی‌دهد. گردش دارایی از خرج‌ودرآمد روزمره جداست. برای مرور اثر آن روی حساب‌ها، راهنمای خواندن گزارش ماهانه کمک می‌کند. اگر مایل بودید، از یک مقدار کوچک با مدارک خودتان شروع کنید و پیش‌نمایش را قبل از ثبت بخوانید؛ لازم نیست برای آزمایش روش، معاملهٔ تازه‌ای انجام دهید.
منابع و مراجع
بنیاد IFRS، معرفی IAS 2 و فرمول‌های بهای موجودی برای آشنایی عمومی با مفهوم میانگین موزون ذکر شده است؛ این ارجاع به معنی انطباق رایا با همهٔ استانداردهای حسابداری یا طبقه‌بندی همهٔ دارایی‌های شخصی به‌عنوان موجودی تجاری نیست. فرمول اجرایی این راهنما با رفتار فعلی رایا تطبیق داده شده است. این مطلب مشاورهٔ سرمایه‌گذاری نیست و توصیهٔ خریدوفروش، تضمین سود یا راهنمای مالیاتی محسوب نمی‌شود.
این مطلب راهنمای ثبت و خواندن اطلاعات مالی است، نه مشاورهٔ سرمایه‌گذاری یا توصیهٔ خریدوفروش.